Дэлхийн жишиг — юуг нь авч, юуг нь орхив¶

Энэ баримт нь системийн шаардлага-ыг хэрэгжүүлэхийн өмнө хийсэн харьцуулалт. Зорилго нь хуулбарлах биш: аль хэдийн нэр өгөгдсөн зүйлд дахин нэр зохиохоос, аль хэдийн баримтжсан алдааг дахин гаргахаас зайлсхийх. Гарсан шийдвэрүүд 30 хоногийн төлөвлөгөө-нд орсон.

Таван зүйлтэй харьцуулав: (1) яг үүнийг өнөөдөр ажиллуулж байгаа улсууд, (2) зохицуулагч албадсан хошууны систем, (3) газрын тосны статистикийн олон улсын толь бичиг, (4) хэмжил зүйн стандарт — тоо хаанаас гардаг, (5) IoT ба интеграцийн стандарт. Эрэлтийн талын хуваарилалтын жишээ ба бүтэлгүйтлүүд нь «PetroNet-ийн бүрэн төлөвлөгөө» (plan/petronet-plan.md, дотоод) §14-т дэлгэрэнгүй.

1. Ажиллаж байгаа үндэсний системүүд¶

Гана — NPA¶

Гана бол зохицуулагч нь downstream-ээ бүтнээр нь цахимжуулсан хамгийн бүрэн жишээ. Дөрвөн бие даасан хяналт зэрэг ажилладаг:

Хэрэгсэл	Юуг барьдаг
ERDMS (Enterprise Relational Database Management System)	Бүртгэл, гүйлгээ, татварын суурь
BRVTS (Bulk Road Vehicle Tracking System)	Автоцистернийг ачилтаас хүлээн авалт хүртэл
Үндэсний түлш тэмдэглэгээ (fuel marking)	Хольц, хууль бус бүтээгдэхүүнийг талбар дээр илрүүлэх
Жижиглэн ШТС-ын савны цахим хяналт	«Гуравдагч талын хүргэлт», хуурамч баримт, контрабанд

Хамгийн үнэ цэнтэй нь амжилт нь биш, 2025 оны Аудитын дүгнэлт: тэмдэглэгээний хамрах хүрээ, мониторингийн давтамж унасан нь илэрсэн. Өөрөөр хэлбэл систем нь ажиллаж байхад хамрах хүрээ нь унасан.

Бидний авах зүйл. Хамрах хүрээ бол тайлан биш, KPI. «Хэдэн ШТС тайлагнав» гэдэг тоо дашбоардын эхний мөрөнд байна — өгөгдлийн доторх дүгнэлтээс өмнө өгөгдөл өөрөө бүрэн эсэхийг хэлдэг тоо.

Кени — 2026 оны Сенатын шаардлага¶

Кенийн Сенат энэ оны наймдугаар сард яам, KPC, EPRA, KEBS-т зургаан сарын хугацаа өгч, нөөц/импортын бодит цагийн платформ шаардсан. Хоёр тодорхойлолт нь бидний хувьд шууд хэрэглэгдэнэ:

компанийн түвшний (OMC-level) нөөц, импорт, хуваарилалтын өгөгдөл хяналтын байгууллагад нээлттэй байх
өдөр тутмын нөөцийн тайлан стандартчилагдаж, тогтмол форматаар, амралтын өдөр, баяр дурдатгалын өдрийг оруулаад нийтлэгдэх

Бидний авах зүйл. Долоо хоногт 1–2 удаагийн гар оруулга (одоогийн mpetro-ийн горим) нь зорилтот төлөв биш. Зорилт нь өдөр тутмын, ижил форматтай, тасалдалгүй цуваа. Амралтын өдрийг алгасдаг систем нь долоо хоног бүр хоёр нүх үлдээнэ.

ЕХ — EMCS (Excise Movement and Control System)¶

Онцгой албан татвартай бараа (шатахуун орно) ЕХ дотор хөдлөхөд: илгээгч хөдөлгөөнөөс өмнө e-AD илгээнэ → систем баталгаажуулж ARC (давтагдашгүй дугаар) буцаана → хүлээн авагч report of receipt-ээр хөдөлгөөнийг хаана, зөрүүтэй бол зөрүүг нь мэдүүлнэ.

Бидний авах зүйл. Хяналт нь үлдэгдлийн агшин зураг дээр биш, хөдөлгөөн дээр тавигдана. Үлдэгдэл нь маргаж болдог тоо; хөдөлгөөн нь эхлэх, хаагдах, хугацаа хэтрэх, зөрүүтэй байх төлөвтэй объект. Манай petro_dispatch_trips ба petro_station_receipts энэ хэлбэрт аль хэдийн ойрхон — дутуу нь улсын хэмжээний давтагдашгүй дугаар ба «хугацаандаа хаагдаагүй хөдөлгөөн» гэсэн төлөв.

Зүүн Африк — ATG-ийн нэвтрэлт¶

Кени, Танзани, Уганда, Руанда зэрэгт ATG (Automatic Tank Gauging) нь ШТС ба баазын хэвийн тоноглол болж байна. Энэ нь IoT-ийн шат биднийг тойрохгүй гэсэн үг — гэхдээ дараалал нь: эхлээд гар тайлан ажиллана, дараа нь тэр л талбаруудыг мэдрэгч бөглөнө.

2. Зохицуулагч албадсан хошууны систем¶

Дээрх дөрвөн жишээ нь тайлагналын хяналт. Дараагийн бүлэг нь өөр — төр хошуунд өөрөө холбогдсон улсууд:

Улс	Систем	Юуг албадсан
Грек	AADE Fuel Input–Output System (A.1176/2024)	ШТС бүр цахим орлого–гарлын систем суулгаж, савны хэмжилт ба түгээгүүрийн гүйлгээг татварын албанд шууд дамжуулна. Эцсийн хугацаа: 2026.09.30 (Афин, Тесалоник), 12.31 (бусад)
Турк	Түгээгүүрт холбогдсон фискал төхөөрөмж (ÖKC) + UTTS	Хошуу бүр фискал төхөөрөмжид холбогдоно; тээврийн хэрэгсэл RFID-ээр танигдана
Казахстан	Мэдээллийн систем + виртуал агуулах	Түлшний хөдөлгөөн бүрийг цахимаар мэдүүлэх
Бразил	ANP SIMP	Зохицуулагчид стандарт форматаар заавал тайлагнах — бодит цаг биш, зөвхөн формат

Бидний авах зүйл. Эцсийн төлөв нь хошуу: улсын хэмжээний үнэн нь түгээгүүрийн тоолуур дээр байдаг, тайлан дээр биш. Гэхдээ Грек ч гэсэн хоёр жилийн шаталсан хугацаа тавьсан — тайлагналын давхарга эхэлж, хошуу дараа нь. Бразилийн SIMP нь бидний 1-р сарын зорилттой яг тэнцүү: стандарт формат, заавал тайлагналт. Тэр нь суурь, төгсгөл биш.

3. Эрэлтийн тал — хуваарилалт ба хоёр түвшний үнэ¶

Хямралын үед хяналт хангалтгүй, хуваарилалт хэрэгтэй болдог. Судалсан нь:

Улс	Систем	Авах зүйл
Шри Ланка	National Fuel Pass	QR + тээврийн хэрэгслийн бүртгэл, 3 долоо хоногт нэвтрүүлсэн; дараалал 3 хоногоос 5 минут болсон
Малайз	BUDI95	Иргэний үнэмлэхээр хошуу дээр таних; квоттой татаас, дээш нь зах зээлийн үнэ
Иран	Fuel smart card	Хоёр түвшний үнэ — квот дотор хямд, гадна үнэтэй. Хар зах устсан
Энэтхэг	DBT-LPG (PAHAL)	Үнийг гуйвуулахын оронд татаасыг дансаар шууд
Боливи	B-SISA	Хилийн 50 км бүсэд чангаруулсан дэглэм — контрабандын гол суваг

Бүтэлгүйтлээс суралцах — Шри Ланкын 2026 оны уналт нь техникийн гурван шалтгаантай, гурвуулаа бидний хийж болох алдаа:

Алдаа	Бидний сөрөг арга
Гадаад бүртгэлийн API-г синхроноор дуудсан	ХУР-ыг async + кэш + гар оруулалтын нөөцтэй
Өгөгдлөө цэвэрлээгүй	Бүртгэлийн цэвэрлэгээ 1-р долоо хоногт, тайлангаас өмнө
Big-bang нэвтрүүлэлт, идемпотент бус	20 → 50 → бүх ААН; ирүүлэлт бүр идемпотент түлхүүртэй

Эдгээр нь энэ сарын хамрах хүрээнд биш — «бүрэн төлөвлөгөө» (plan/petronet-plan.md, дотоод) §4, §14-ийн сэдэв. Энд байгаа шалтгаан нь: 1-р сард барих өгөгдлийн загвар эдгээрийг дараа нь боломжтой байлгах ёстой, ялангуяа ваучер = нөөцлөгдсөн литр гэсэн дүрэм (кодод аль хэдийн бий: petro_entitlements, petro_vouchers).

4. Өгөгдлийн олон улсын толь бичиг — JODI ба IEA¶

JODI-Oil (Joint Organisations Data Initiative) нь дэлхийн улсуудаас нэгдсэн асуумжаар 42 үндсэн үзүүлэлтийг сар бүр цуглуулдаг; ирүүлэх эцсийн хугацаа нь сарын 25. IEA-гийн MOS (Monthly Oil Statistics) нь илүү нарийн, хугацаа нь JODI-гаас нэг сар хожуу, нэгж нь мянган метрик тонн, гурван аравтын оронтой.

Бидний авах зүйл. Бүтээгдэхүүний ангилал ба урсгалын нэршлийг зохиохгүй — JODI-гийнхыг дагана: imports, refinery output, closing stocks, deliveries / observed demand. Ингэснээр:

Яам сар бүр JODI/IEA руу гар ажиллагаагүй тайлагнах боломжтой болно

Дотоод маргаан багасна — «үлдэгдэл» гэж юуг хэлж байгаа нь олон улсын тодорхойлолттой болно

Нэгж хоёулаа хадгалагдана: үйл ажиллагаа литрээр, тайлан тонноор, хооронд нь нягт — хөрвүүлэлтийн коэффициент биш, ажиглалт

5. Хэмжил зүй — тоо хаанаас гардаг вэ¶

Стандарт	Юуны тухай	Бидэнд юу гэсэн үг
API MPMS Ch. 3.1B	ATG-аар шингэн нүүрсустөрөгчийн түвшин хэмжих	Түвшин нь ажиглалт, эзлэхүүн нь тооцоолол. Хоёуланг тусад нь хадгална
API MPMS Ch. 12	Эзлэхүүний тооцоолол, дугуйруулалт	Томьёо нь кодын гурван газарт биш, нэг газарт, тайлбартай
API MPMS Ch. 21	Цахим хэмжилтийн өгөгдөл	Түүхий утга ба тохиргооны түүх хадгалагдана — залруулсан тоо нь эргэж тайлагдах ёстой
OIML R85	ATG-ийн хэмжлийн ангилал, туршилтын журам	Төхөөрөмж сонгохдоо R85 гэрчилгээ шаардана; аль улсад туршигдсаныг хүлээн зөвшөөрнө
OIML R117 / R80	Түгээгүүр / автоцистерн	Хүлээн авалтын зөрүүний хүлцэл эндээс гарна, таамгаас биш
ASTM D1250 / ISO 91 (VCF)	15 °C-т эзлэхүүний залруулга	Температургүй литр нь утгагүй. Гар тайланд ч температурын талбар байна
EPA UST — SIR, 0.2 gph	Статистик тэнцвэржүүлэлт, алдагдал илрүүлэлт	Доорх мөрийг үзнэ үү

Монголд 15 °C-ийн залруулга нь сонголт биш. Ажиглалтын литрээр тооцвол улирлын хэлбэлзэл 1–2% «хиймэл алдагдал» үүсгэж, бодит хулгайг нуудаг. Манай температурын далайц (+35 … −40 °C) дэлхийд хамгийн өндрийн нэг — тиймээс хүлцэл нь 0.5% байхад залруулгагүй тэнцэл нь дуу чимээ болно.

Хамгийн чухал мөр: SIR нь ATG шаарддаггүй. Америкийн EPA-гийн газар доорх савны алдагдал илрүүлэх аргад өдөр тутмын гурван тоо — нээлтийн үлдэгдэл, хүлээн авалт, борлуулалт — 30 хоногоор хуримтлагдахад статистик хазайлт илэрдэг. 0.2 gph нарийвчлалтай SIR нь сар тутмын хяналтын шаардлагыг хангадаг.

Бидний авах зүйл. Тэнцлийн тэгшитгэлийг эхний сард оруулна:
нээлтийн үлдэгдэл + хүлээн авалт − борлуулалт − шилжүүлэг ± залруулга
    = хаалтын үлдэгдэл          (|зөрүү| ≤ хүлцэл)
ATG ирэхэд нарийвчлал нь сайжирна, логик нь өөрчлөгдөхгүй. Энэ нь гар тайлангаас гарах хамгийн хямд, хамгийн эрт үнэ цэн: зөрүү бол алдагдал, хулгай, эсвэл буруу тохируулсан хэмжигч — аль нь болохыг систем хэлэхгүй ч зөрүү байгааг хэлнэ.

6. IoT — одоо шийдэж, дараа хэрэгжүүлнэ¶

Sparkplug B 3.0 (Eclipse, 2022.11) нь MQTT дээрх аж үйлдвэрийн тодорхойлолт: topic namespace, төхөөрөмжийн birth/death гэрчилгээ, сессийн төлөвийн удирдлага, өөрчлөлтөөр илгээх (report by exception), store and forward.

OGC SensorThings API нь REST/OData + MQTT binding-тэй, гео-мэдрэгчийн загвартай өөр хандлага.

Шийдвэр	Сонголт	Шалтгаан
Протокол	MQTT + Sparkplug-ийн зарчмууд	§4.4-ийн буфер, алдагдалгүй нөхөн дамжуулалт нь яг store-and-forward. Бүтэн Sparkplug payload нь 2-р сард
SensorThings	Авахгүй	Манай объект нь сав, ШТС гэсэн бизнесийн нэгж. Гео-мэдрэгчийн граф нь илүү давхарга
Төхөөрөмжийн бүртгэл	1-р сард схемд орно	Мэдрэгч ирэхээс өмнө «аль сав, хэний, ямар дугаартай» гэдэг нь бүртгэлийн асуудал, IoT-ийн биш

7. Интеграц — X-Road ба ХУР¶

Монголын ХУР нь Эстонийн X-Road загвар дээр. X-Road-ын архитектур: байгууллага бүрт өөрийн security server, хооронд нь mTLS, хүсэлт бүр гарын үсэгтэй, логтой, төвлөрсөн зуучлагч байхгүй — өгөгдөл эзэмшигч хандалтыг өөрөө удирдана. 25+ улсад.

Бидний авах зүйл. ХУР-ын холболтын хүнд хэсэг нь код биш, зөвшөөрлийн хугацаа. Тиймээс өргөдөл нь 1-р долоо хоногт явна, хэрэгжилт нь 2-р сард. §4.3-ын REST/JSON, OAuth2/JWT, versioning, retry нь платформд аль хэдийн бий; нэмэх нь OpenAPI 3.1 тодорхойлолтыг нийтлэх л ажил.

8. Аюулгүй байдал¶

Стандарт	Хамрах хүрээ	Хэзээ
ISO/IEC 27001	Байгууллагын түвшин (§7.3)	Тасралтгүй
OWASP ASVS L2 / Top 10	Хөгжүүлэлт, шалгалт (§4.7)	4-р долоо хоногт чеклист
TLS 1.2+	Дамжуулалт	Бий
IEC 62443	Талбарын төхөөрөмжийн давхарга	IoT-той хамт, 2-р сар

9. Юуг нь давтахгүй вэ¶

Юу	Яагаад үгүй
Түлшний химийн тэмдэглэгээ (Гана)	Лаборатори, гэрээ, тоног төхөөрөмжийн ажил — програм хангамжийн биш. Систем нь үр дүнг нь хүлээж авах талбартай байхад хангалттай
Бүрэн SCADA/HMI	Бид зохицуулагчийн систем; савны хавхлага удирдах нь операторын ажил ба бидний хариуцлагын хил
Блокчэйн мөрдлөг	Аудит лог ба цахим гарын үсэг ижил баталгааг өгнө, ажиллуулах өр нь хэдэн дахин бага
Микросервисийн бүтэн задрал	§4.5-ын 1000 хэрэглэгчид нэг binary хангалттай. Сервис нэмэх нь ажиллагааны өр — бид өөрсдөө ажиллуулна
Тусдаа time-series сан (одоо)	Гар тайлан нь өдөрт нэг мөр. Timescale нь ATG ирэхэд утгатай